شیوه خلاصه کردن پایان نامه و رساله

0
100

به نام خدا

شیوه خلاصه کردن پایان نامه و رساله

اگر چه پایان نامه یا رساله تفاوت زیادی با نگارش کتاب دارند، اما خلاصه کردن آنها می تواند شباهت هایی با همدیگر داشته باشد.

در این زمینه باید هدف از خلاصه کردن مشخص شود. انتخاب برخی صفحات و خلاصه کردن آنها نوعی «شبه خلاصه کردن» است و در حقیقت خلاصه کردن مناسب و صحیح نیست.

خلاصه کردن هر مطلب نوشتاری و یا گفتاری یک «هنر» است. باید در خلاصه کننده نوعی از «توانمندی» فهم و شناخت و برداشت صحیح وجود داشته باشد تا خلاصه کردن مفید، واقعی، مناسب و قابل استفاده باشد.

با مداومت بر خلاصه کردن، معمولا توانمندی لازم به دست می آید. لذا توصیه می شود که این کار که یک اقدام مفید برای مطالعه دقیق و استفاده کردن از مطالب هر نوشته در آینده است، با دقت و ظرافت لازم صورت گیرد.

هدف از خلاصه کردن پایان نامه و رساله

چند هدف در این زمینه وجود دارد که مهمترین آنها عبارتند از:

  1. آشنا شدن فرد خلاصه کننده با موضوع به شکل دقیق
  2. تقویت قدرت گزینش مطالب مهم و اساسی از پایان نامه و رساله
  3. توانمند شدن در شیوه مطالعه “سریع خوانی” و حذف مطالب زاید و کشف مطالب غیر زاید و اساسی
  4. آشنا شدن با شیوه خلاصه کردن نقل قول های مستقیم و غیر مستقیم
  5. بهره برداری تهیه کننده خلاصه و دیگران از خلاصه مزبور به شکل مناسب
  6. نهایتا تفکیک اندیشه ها، نظریات و روش های مربوط مورد استفاده شده و به ویژه نتایج به دست آمده نویسنده پایان نامه یا رساله با سایر افراد دیگر که نویسنده از آنان مطالبی را نقل کرده است.

بنابراین بدون تحقق اهداف فوق الذکر، خلاصه صورت گرفته، دقیق و علمی نبوده و تنها می تواند به عنوان برداشت هایی از یک پایان نامه یا رساله به حساب آید.

مراحل خلاصه کردن

بنابراین، شیوه خلاصه کردن پایان نامه و  رساله شامل مراحل ذیل است که معمولا باید به ترتیب آنها توجه شود.

1-       درج اطلاعات منبع‌شناختی پایان نامه/رساله به صورت کامل که باید از همان آغاز به شرح ذیل درج شود:

نام خانوادگی نویسنده، نام کوچک نویسنده، سال انتشار در پرانتز، نام کامل پایان نامه، نام دانشکده، نام دانشگاه، تعداد صفحات پایان نامه/رساله.

2-       معرفی کلی پایان نامه/رساله: در اینجا باید حداکثر/ حتی الامکان، یک صفحه نسبت به معرفی کلی پایان نامه/رساله که شامل موارد ذیل است اقدام شود:

2-1- موضوع کلی مورد بحث پایان نامه/رساله

2-2- اهمیت پایان نامه/رساله در مقایسه با پایان نامه های/رساله های مشابه

2-3- درج  تقسیمات پایان نامه/رساله که شامل بخش ها و فصول پایان نامه است. در اینجا باید عناوین بخش ها و فصول کاملا آورده شوند.

3-       تلخیص هر فصل به شکل جداگانه. با ذکر عنوان فصل. توجه شود که بدون درج خلاصه هر فصل معلوم نخواهد شد که موضوع بحث در هر فصل چیست.

4-       برای ورود در هر فصل بطور خیلی خلاصه موضوع فصل گفته شده و سپس به شکل قابل فهم خلاصه برداریها صورت گیرند. مهمترین نکته در اینجا این است که موارد خلاصه شده با همدیگر ارتباط منطقی داشته باشند. در غیر اینصورت معلوم نیست که هر بخش با بخش قبلی چه رابطه ای دارد.

5-       مشخص کردن نقل قول های مستقیم و غیر مستقیم در خلاصه کردن. متاسفانه بیشتر افراد به این نکته توجه ندارند که به هر حال باید مشخص شود که خلاصه کردن چقدر مستند است. مستند کردن خلاصه یکی از مهمترین کارهای خلاصه برداری است.

6-       مستند کردن نقل قول های مستقیم و غیر مستقیم به شکل ذیل:

نقل قول مستقیم: مطلب نقل قول شده باید میان دو گیومه « » قرار گرفته و سپس منبع آن که شامل: نام خانوادگی نویسنده، سال انتشار، شماره صفحه است در پایان آن و درون متن آورده شود. به شرح ذیل:

مثال: «نشانه ی زبانی رابطه ی بین یک چیز و یک نام نیست، بلکه رابطه ای است بین یک مفهوم و یک الگوی صوتی.» (سجودی، 1383: 23)

نقل قول غیرمستقیم: چون اصولا خلاصه کردن بطور اساسی برداشت های غیر مستقیم است لذا معمولا باید در هر پاراگراف فقط صفحه یا صفحات مورد خلاصه در پایان پاراگراف و در میان پرانتز آورده شوند تا مراجعه به آن صفحات امکان پذیر باشد.

مثال: نویسنده در این قسمت از پایان نامه، به بررسی پیامدهای استفاده از رویکردهای نظری مختلف می پردازد؛ به عنوان مثال در خصوص رویکرد الف، این انتقاد را مطرح می کند که کارایی مناسب را ندارد (ص 106).

7-       اگر نقل قولی در پایان نامه/رساله از شخص دیگری غیر از نویسنده اصلی پایان نامه/رساله باشد و لازم است که در خلاصه گنجانده شود باید دقیقا این موضوع مشخص گردد. به عبارت دیگر مطلب نقل شده حتما باید اگر نقل قول مستقیم باشد (که معمولا چنین است) بین دو گیومه قرار گیرد و در پایان آن، همانند منبع گذاری برای نویسنده اصلی پایان نامه/رساله، میان دو پرانتز نام خانوادگی، سال نشر، شماره صفحه نوشته شود. ولی آنچه که در اینجا تفاوت دارد که باید مورد توجه  دقیق قرار گیرد این است که این منبع گذاری متعلق به نویسنده دوم (غیر از نویسنده اصلی پایان نامه) و سال نشر و شماره صفحه پایان نامه، آن نویسنده دیگری است نه نویسنده اصلی پایان نامه/رساله مورد خلاصه شده می باشد. علاوه بر درج این منبع، باید شماره صفحه ای که متن مزبور در آن درج شده است نیز به شکل (ص ….) آورده شود. تا مشخص شود که متن درج شده در کدام صفحه از پایان نامه/رساله است.

موارد مهم

1-       درج نکات اصلی: معمولا در خلاصه پایان نامه/رساله موارد مهم عبارتند از: نظر یا نظریه نویسنده درباره موضوعات مختلف، روش به کار گرفته شده، شیوه استدلال، مدلها، جدولها، دیاگرامها و امثالهم می باشد. لذا در هنگام خلاصه کردن باید توجه داشت اگر نویسنده مدل خاصی را ارائه کرده باشد باید آورده شود. یا اگر جدول مهمی که شامل اطلاعات اساسی درج شده، حتما آورده شود. در اینجا باید توجه کرد که این موارد نباید به گونه ای باشد که به حجم اصلی خلاصه که متعاقبا خواهد آمد لطمه اساسی وارد سازد.

2-       حجم خلاصه پایان نامه/رساله: معمولا خلاصه یک پایان نامه/رساله باید حداقل %10 و حداکثر 20% از کل متن یک پایان نامه/رساله را شامل باشد. اگر این حجم خیلی کمتر یا خیلی بیشتر گردد، دیگر نمی توان آن را خلاصه پایان نامه/رساله نامید. بدیهی است در صورتیکه برخی از مدلها و جداولها اهمیت داشته باشند می توان این حجم را کمی بیشتر در نظر گرفت ولی نباید متن نوشتاری از حجم مزبور فراتر رود.

3-       زیرعناوین: یکی از موارد مهم برای خلاصه کردن درج زیرعناوین برای هر مطلب کلی است. این زیرعناوین معمولا محور هر مطلب را مشخص می کنند. زیر عناوین مزبور باید به شکل بولد باشند و زیر آنها خط کشیده شود.

4-       درج مطالب موافق و مخالف: یکی از مسائل مهم در خلاصه کردن توجه به مطالب موافق و مخالف با دیدگاههای نویسنده است. در اینجا نیز باید موارد مطرح شده کاملا مشخص شوند که از کدام نویسنده یا نویسندگان می باشند. یعنی منبع گذاری شوند.

5-       تقسیم بندی های معنی دار: یکی از کارهای مهم در خلاصه برداری ایجاد تقسیم بندی های معنی دار در حین برداشت های مختلف برای خلاصه برداری است. این تقسیم بندی ها می توانند بسیار کارگشا باشند. مثلا برای تعریف یک مفهوم مانند «فرهنگ» می توان مکاتب، افراد و جوامع مختلفی را مشخص کرد. برای ساده نوشتن و خلاصه کردن مناسب باید این تقسیم بندی ها مورد دقت قرار گرفته و مثلا این مفهوم را از دیدگاه مکاتب، افراد و جوامع مطرح نمود.

6-       درج منابع پایانی: یکی از مهمترین اقداماتی که متاسفانه بیشتر افراد به آن توجه ندارند، درج منابع پایانی در متن خلاصه شده است. این منابع باید شامل کلیه منابعی باشد که در خلاصه آورده شده باشند.

دکتر حسن بشیر

عضو هیئت علمی دانشکده معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات

دانشگاه امام صادق (علیه السلام)

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید