فضای مجازی و ضرورت بهکارگیری آن توسط مسئولان کشور
استاد دانشگاه امام صادق(ع) از موانع حضور مسئولان سیاسی در فضای مجازی گفت و ضرورت بهکارگیری آن توسط سیاستمداران را تشریح کرد.
خبرگزاری فارس، 8/2/1404
به گزارش خبرنگار سیاسی خبرگزاری فارس، امروز دیگر سیاستمدار بودن فقط به سخنرانیهای رسمی و مصاحبههای تلویزیونی خلاصه نمیشود. در بسیاری از نقاط جهان، چهرههای سیاسی خود به یک رسانه زنده و پویا تبدیل شدهاند؛ بینیاز از واسطهها، مستقیم با مردم سخن میگویند و افکار عمومی را به شیوهای تازه هدایت میکنند. فضای مجازی این امکان را فراهم کرده که پیامها بدون سانسور یا تفسیرهای اضافی به مخاطب برسد و ارتباطی بیواسطه و سریع شکل بگیرد.
با این حال، در کشور ما این روند کمتر دیده میشود. سیاستمداران ایرانی هنوز ترجیح میدهند بیشتر از طریق رسانههای رسمی یا نشستهای خبری ارتباط بگیرند تا حضور مستقیم در شبکههای اجتماعی. چرا این شیوه ارتباطی کمتر مورد توجه قرار گرفته؟ چه موانعی بر سر راه آن وجود دارد و چه فرصتهایی ممکن است نادیده گرفته شده باشد؟ در گفتوگو با حسن بشیر استاد جامعه شناسی ارتباطات بین الملل و میان فرهنگی دانشگاه امام صادق (ع) به بررسی این پرسشها خواهیم پرداخت.
فارس: امروزه بسیاری از سیاستمداران جهان برای مدیریت افکار عمومی دیگر به رسانههای سنتی وابسته نیستند و با حضور مستقیم در شبکههای اجتماعی خود به یک چهره اثرگذار تبدیل شدهاند. با این حال، چرا سیاستمداران ما کمتر به این مسیر روی آوردهاند یا حرکتهای قابل توجهی در این زمینه صورت ندادهاند؟
بشیر: کنش سیاسی در هر کشور تابعی از عوامل مختلف سیاسی، اجتماعی، امنیتی، فرهنگی و غیره است. بر همین اساس کنشکران سیاسی، به ویژه مسئولان سیاسی هر کشور، با توجه به شرایط عمومی برای مدیریت افکار عمومی از شیوههای مختلف برای تاثیرگذاری و هدایت آن استفاده میکنند. بدیهی است در شرایط کنونی جهان تحول اساسی در شیوه های اطلاع رسانی صورت گرفته است، اما هنوز در بیشتر کشورها، شیوه های سنتی اطلاع رسانی، به دلایل مختلف، مورد توجه بیشتر قرار میگیرد. یکی از دلایل آن، سطح تعامل کنشگری با شیوه اطلاع رسانی است که میتواند به مثابه «عامل تعیین کننده» در این کنشگری باشد.
در ایران و بسیاری از کشورهای جهان، به دلایل متعدد هنوز الگوی ارتباط مستقیم با مردم از طریق شبکه های اجتماعی، مشابه نمونههایی مانند ترامپ یا رهبران برزیل، به مثابه شیوه برتر یا حتی شیوه مناسب و مورد قبول، مورد استفاده قرار نگرفته است.
فارس: اگر ممکن است، برای فهم بهتر این موضوع، چند نمونه را توضیح دهید.
بشیر:
ساختار سیاسی متمرکز: در جمهوی اسلامی ایران، ساختار سیاسی تا اندازه زیادی متمرکز و بر پایه نهادهای سنتی قرار گرفتهاند. بدیهی است در شرایط متمرکز، آزادی کمتری برای مسئولانی که سخنان آنان میتواند تاثیرات ناخواسته در چارچوب ارتباطات رسمی داشته باشد، وجود دارد. به همین دلیل برای نوعی از کنترل و حفاظت از پیامهای رسمی و تامین سطح دقت این پیامها، مجاری رسمی اطلاع رسانی بیشتر مورد توجه بوده و فضای کمتری برای فعالیت مستقل سیاستمداران در قالب شخصی سازی پیامها (مثل اینفلوئنسرها) به وجود میآید.
امکانات دسترسی به فضای آزاد مجازی: هنوز در کشور، امکانات دسترسی به فضای آزاد مجازی با مشکلاتی روبرو است. بنابراین میتوان گفت محدودیتهای موجود امکان بهره برداری کافی از وسائل نوین ارتباطی را با مشکلاتی روبرو میکند که خود نوعی بازدارندگی در بهره برداری از آنها ایجاد میکند. بدیهی است در کشورهایی مانند آمریکا یا برزیل، که گفته شد، به دلیل دسترسی آزادتر به پلتفرمها، امکان استفاده سیاستمداران برای تاثیرگذاری بر افکار عمومی بیشتر است.
سنتی بودن فرهنگ سیاسی و رسانهای: در ایران، هنوز رسانههای سنتی (صدا و سیما و روزنامههای دولتی)، اگر چه گفته میشود، مورد توجه عموم مردم نیستند که در بسیاری از مواقع بنا به موضوع و درجه اهمیت آن اینگونه نیست، اما هنوز نقش اساسی را در شکل دهی به افکار عمومی جامعه دارند. مردم برای اطلاع یابی از موضعگیریهای رسمی، تصمیمات دولتی و امثالهم، هنوز اعتمادی جدی به شبکه های اجتماعی یا اظهارات مسئولان از طریق این شبکه ها به مثابه یک «امر دولتی» ندارند.
مدیریت تنشهای سیاسی و امنیتی: فعالیت آزاد و بدون ضابطه در فضای مجازی، به ویژه برای سیاستمداران، در شرایط متمرکز، ممکن است تنشهای سیاسی و امنیتی را به وجود آورد. این امکان، یکی از عوامل مهم محدودیتهای خواسته یا ناخواسته مسئولان سیاسی در این زمینه است. این وضعیت را میتوان نوعی از «مدیریت آگاهانه» برای تنش زدایی از اظهارات شخصی دانست که البته با توجه به شرایط کنونی رسانهای می تواند «تاخیر اطلاع رسانی» فوری و عمومی را نیز در بر داشته باشد.
تفاوت و شکاف نسلی: در ایران، اگر چه نسل جوان به شدت در فضای مجازی حضور دارد، اما هنوز سیاستمداران غالباً متعلق به نسل های قدیمیتر هستند که نه تنها آشنایی برخی از آنان با فناوریهای جدید، شاید کمتر باشد، بلکه مهمتر از آن چگونگی استفاده مناسب از این فناوریهای جدید بهخوبی و در شرایط مختلف را نمیدانند. این تفاوت، میتواند یکی از عوامل بازدارنده در بهکارگیری شبکههای اجتماعی برای پیام رسانیهای شخصیتهای سیاسی باشد. علیرغم این وضعیت، البته، در سالهای اخیر شاهد حرکت تدریجی مسئولان دولتی، سیاسی و غیر سیاسی، به سمت بهکارگیری فضای مجازی برای پیام رسانی هستیم که بهنظر میرسد، هنوز به یک جریان قابل اعتماد عموم جامعه برای اطلاع رسانی تبدیل نشده است.
فارس: بهصورت کلی حرکت به این سمت ضرورت دارد یا خیر؟ مثلا در بحث مذاکره ایران و آمریکا، خود ترامپ تبدیل به منبع خبر شده و چون اعتبار منبع در این زمینه بسیار بالا میرود عملاً خط خبررسانی را به دست میگیرد. سیاسیون ما در این زمینه چه اقداماتی باید انجام دهند؟
بشیر: بحث اعتبار منبع در اطلاع رسانی، اگر چه یک امر مهم در خبر مطرح است، اما شرایط جدید جهانی، به دلایل مختلف، حتی از بحث اعتبار منبع تا اندازهای عبور کرده است. هم اکنون حتی رسانهای مانند بی بی سی که همیشه مدعی توجه جدی به اعتبار منبع است، در سالهای اخیر از این موضوع به شکل مدیریت شده عبور کرده و گاهی از واژههای «بنا به نقل از منبع معتبر» که معلوم نیست چه کسی هست، اخبار خود را منتشر میکند.
بنابراین، نمیتوان بحث اعتبار منبع را به عنوان عامل بازدارنده اطلاع رسانی در شرایط جدید تلقی کرد. از طرف دیگر، ایجاد اعتبار برای منابع خاص، از طریق رسانههای غیر رسمی، میتواند نوعی خروج از قاعده اعتباردهی منبع بهطور سنتی در مقابل ایجاد اعتباردهی جدید بر پایه بهکارگیری از فضاهای جدید رسانهای باشد.
این اقدام، بستگی به سطح اهمیت خبر و جایگاه خبردهنده است. به عنوان مثال بدیهی است موضوع «مذاکرات» و اظهارات «ترامپ» در این زمینه، چه به طور رسمی و چه از طریق مجاری غیر رسمی اطلاع رسانی صورت گیرد، به همان دلایلی که گفته شد، برای افکار عمومی جهان میتواند اهمیت بهسزایی داشته باشد.
در همین زمینه شاهد، بهکارگیری فضای مجازی برای پیام رسانی در این زمینه توسط «عراقچی» نیز هستیم که توانسته است تعادلی میان خبر رسمی و خبر شخصی ایجاد کند. اما همیشه مشخص است که بهکارگیری فضای مجازی در این زمینه همراه با احتیاط و رعایت اصول محرمانگی بوده است.
اینکه آیا بهکارگیری فضای مجازی توسط سیاستمداران کشور مفید، ضروری و لازم است، مسالهای است که باید به شدت مورد دقت و ارزیابی مداوم قرار گیرد. به وجود آوردن فضای رها شده در این زمینه، بدون مدیریت کافی و آگاهی لازم، میتواند به یک «عامل ضد اطلاع رسانی مفید» تبدیل شود.
فارس: علیرغم مسائلی که مطرح شد، چه مزایای مهمی برای حرکت به سمت ارتباط مستقیم مسئولان با بهرهگیری از فضای مجازی میتوان برشمرد؟
بشیر:
روشنگری مستقیم و جلوگیری از شایعهها: بدیهی است که خبردهی مستقیم یک مسئول با توجه به سطح خبر و جایگاه مسئول، برای روشنگری مستقیم و جلوگیری از شایعهها مهم و در بسیاری از موارد حیاتی است. هر خبری و هر جایگاهی مستلزم این حرکت بکارگیری از فضای مجازی نیست. بنابراین، کاملا این وضعیت می تواند «شرایط تعیین کننده» برای استفاده از چنین فضایی را مشخص کند.
اعتمادسازی عمومی: در برخی از شرایط با توجه به همان عوامل سطح خبر و جایگاه خبردهنده، میتوان افکار عمومی را نسبت به اطلاع رسانی مستقیم، به سوی اعتمادسازی بیشتر سوق داد.
بهکارگیری مناسب دیپلماسی رسانهای: بهره گیری از دیپلماسی عمومی و رسانهای در اطلاع رسانی یک هنر مهم با توجه به شرایط رسانهای جهان است. گاهی در رابطه با سطح خبر و فوریت اطلاع رسانی، خارج از کانالهای رسمی به ویژه سنتی، و به ویژه به زبانهای مختلف، میتواند افکار عمومی جهان را به سمت خاص مورد توجه و مدیریت شده سوق دهد.
تقویت رسانههای سنتی با اطلاع رسانی آزاد: بهکارگیری فضای مجازی برای اطلاع رسانی امور مهم و حیاتی، با توجه به این که در خیلی از موارد بدون تفصیل، به دلایل مختلف سیاسی و امنیتی، صورت میگیرد، جامعه را به سمت رسانههای سنتی، برای اطلاع یابی از تفصیل بیشتر سوق میدهد. لذا بهکارگیری فضای مجازی میتواند پلی مهم برای ارتباط جامعه با رسانه ملی به عنوان مثال برای ارتباط گیری بیشتر و بهره برداری از اطلاعات مفصلتر باشد.
علیرغم همه این موارد همانگونه که قبلا گفته شد در این زمینه چالشهایی وجود دارند که به آنها اشاره شد که میتواند یک «وضعیت لرزان» در بهکارگیری فضای مجازی توسط مسئولان به ویژه سیاستمدارن ایجاد کند.
بنابراین می توان گفت حرکت به سمت ارتباط مستقیم از طریق شبکههای اجتماعی از یک سو ضرورتی استراتژیک است، اما موفقیت آن در ایران منوط به رعایت چند شرط است از سوی دیگر است که باید مورد توجه جدی قرار گیرند.
توجه جدی به قوانین، خطوط قرمز و ارزشهای اجتماعی، جلوگیری از ایجاد تنش با ساختارهای قدرت، از جمله صدا و سیما به عنوان رسانه رسمی کشور برای اطلاع رسانی دقیق و مورد تایید، تامین امنیت فضای مجازی و جلوگیری از نفوذ حملههای سایبری، شناخت کافی از فضای مجازی و چگونگی بهکارگیری آن در جهت منافع نظام بخشی از عوامل ضروری و مهم برای موفقیت در بهکارگیری فضای مجازی توسط مسئولان کشور است که باید با دقت مورد توجه قرار گیرند.
