مزایا و معایب مذاکرات مستقیم و غیر مستقیم از نگاه یک استاد دانشگاه
حسن بشیر استاد جامعه شناسی ارتباطات بین الملل و میان فرهنگی دانشگاه امام صادق (ع) مزایا و معایب مذاکرات مستقیم و غیر مستقیم با آمریکا را تشریح کرد.
به گزارش خبرنگار سیاسی خبرگزاری فارس، با تأیید وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی مذاکرات میان ایران و آمریکا بهصورت غیر مستقیم و از هفته آینده آغاز میشود. انتخاب شیوه غیر مستقیم برای مذاکره با طرف آمریکایی سوالاتی را برای افکار عمومی ایجاد کرده و عدهای میپرسند چرا این مذاکرات بهصورت مستقیم برگزار نمیشود.
به منظور بررسی موضوع و چرایی انتخاب شیوه غیرمستقیم و با واسطه برای مذاکره با آمریکا با حسن بشیر، استاد جامعه شناسی ارتباطات بین الملل و میان فرهنگی دانشگاه امام صادق (ع) به گفتوگو نشستیم. متن این گفتوگو در پی میآید.
فارس: وزیر امور خارجه اعلام کردند که از روز شنبه مذاکرات ایران و آمریکا بصورت غیر مستقیم شروع میشود؛ عدهای معتقدند که بهتر بود این مذاکرات بصورت مستقیم و بدون واسطه انجام میشد تا دو طرف مذاکره خواستههای یکدیگر را بهتر درک میکردند. فرق مذاکرات مستقیم و غیر مستقیم چیست؟ آیا روند و فرآیند مذاکره در این دو نوع متفاوت است؟
بشیر: اصولا در هر نوع مذاکره، چه مستقیم و چه غیرمستقیم اهداف اولیه و نهایی در انتخاب شیوه مذاکره تاثیرگذار است. مدیریت هماهنگی معنا (CMM) که یکی از نظریات بسیار مهم ارتباطات است و در حوزه مذاکره بسیار تاثیرگذار است، می تواند تعیین کننده روشهای مزبور باشد که چگونه طرفین مایلند مدیریت هماهنگی معنا را تحقق بخشند.
آیا این هماهنگی، به معنای مذاکرات چهره به چهره و مستقیم یا مذاکراتی با حضور میانجگیران و بطور غیر مسقیم باید صورت گیرد. اما در تفاوت هر دو روش در «شیوه های ارتباطی»، «نقش واسطه گری میانجیگران»، «ساختار مذاکره»، «فرایند مذاکره» و بالاخره «اهداف مذاکره» است. این پنج رویکرد می توانند تاثیرات زیادی روی انتخاب شیوه مذاکرات به جا بگذارند.
در اینجا خوب است برخی از ویژگی های متعلق به مذاکرات مستقیم (Direct Negotiation) و غیرمسقتیم (Indirect Negotiation) و تفاوت آنها مطرح شود.
مذاکرات مستقیم معمولا بدون واسطه و میانجگیری و به صورت چهره به چهره و از طریق کانالهای ارتباطی مستقیم مانند جلسات حضوری یا ویدئو کنفرانسی یا تلفنی انجام می گیرند. این شیوه از مذاکرات دارای ویژگی هایی است که به برخی از آنها اشاره می کنم: «سرعت مذاکرات»، «شفافیت مذاکرات» و «کنترل کامل مذاکره کننده بر روند مذاکره». در همین رابطه مذاکرات مستقیم مزایایی دارند که می توان به آنها نیز اشاره کرد، مانند: «حفظ محرمانگی مذاکرات»، «کاهش سوء تفاهم»، «تحلیل واکنش های اختیاری و غیراختیاری طرفین»، «تقویت اعتماد در صورت موفقیت مذاکرات»، و نهایتا «کشف اهداف غیر آشکار طرفین در فرایند مذاکره به صورت شفافتر».
از سوی دیگر این شیوه از مذاکرات معایبی نیز دارد که می توان به برخی از آن ها اشاره کرد: «افزایش ریسک درگیری عاطفی»، «تشدید اختلافات به دلیل سوء تفاهم»، «نیازمند بودن به مهارتهای ارتباطی قوی از سوی مذاکره کنندگان» و بالاخره «احتمال تنش» در صورت اختلافات عمیق و غیرقابل حل که معمولا مذاکرات را به بن بست می کشاند.
فارس: از نظر شما مزایا و معایب مذاکرات غیر مستقیم چیست؟
بشیر: مذاکرات غیرمستقیم که معمولا با میانجیگری یا واسطه صورت می گیرد نیز دارای ویژگی ها، مزایا و معایبی است. برخی از ویژگی های آن: «انعطاف پذیری بیشتر در مذاکره»، «زمان بری طولانیتر برای برنامه ریزی مذاکره»، «کاهش تنش به دلیل عدم رو در رو بودن مذاکره کنندگان»، «تخصص میانجیگران در مدیریت مذاکرات»، و بالاخره «دلیل تراشی برای عدم موفقیت مذاکرات». بدیهی است که برای این روش نیز می توان مزایایی در نظر گرفت. «ایجاد شرایط مناسب در صورت پُر تنش بودن مذاکرات»، «کاهش ریسک مواجهه رو در رو در شرایط خصمانه» و «بهره گیری از دانش و تخصص میانجیگران».
این شیوه از مذاکرت معایبی نیز دارد که می توان بطور خلاصه مطرح کرد. «هزینههای احتمالی میانجیگران»، «احتمال تحریف پیام ها توسط میانجیگران»، «ایجاد اختلال در کنترل مذاکره» و «سوء تفاهم های ناشی از نحوه تحلیل پیام ها».
در همین جا باید گفت که انتخاب بین مذاکره مستقیم و غیرمستقیم تابع عوامل زیادی است که «تاریخ گذشته فیما بین طرفین»، «تجربه مذاکرات کشورهای مختلف»، «میزان اعتماد فیما بین»، «زمان لازم برای دسترسی به توافق»، «پیچیدگی و چندجانبه بودن موضوع مذاکرات»، «انتخاب میانجیگر مناسب در مذاکرات غیرمستقیم» و بالاخره «پیش بینی سطح تنش ها و اختلافات» را می توان نام برد. بنابراین، انتخاب هر کدام از این شیوه ها، امر ساده ای نیست و اتفاقا یکی از سخت ترین اقدامات اولیه برای برگزاری مذاکرات است.
فارس: با توجه به پذیرش مذاکره از سوی دو طرف، به نظر شما انتخاب روش غیر مستقیم برای مذاکره بهتر از روش مستقیم بود؟
بشیر: پاسخ به این سوال تابع شرایط مختلف است. قبلا ویژگی ها، مزایا و معایب هر دو روش بطور خلاصه اعلام شدند. در اینجا باید اضافه کرد که بنظر می رسد مذاکرات اخیر ایران و آمریکا به دلیل برخی از عوامل از جمله: «تاریخچه روابط غیر اصولی آمریکا با ایران»، «ملاحظات سیاسی ناشی از عدم اعتماد به طرف آمریکایی»، «ضرورت های سیاسی- امنیتی»، «جلوگیری از تحلیل های انحرافی در امتیازدهی» و «امکان سنجش روایی مذاکرات و ادامه آن» از جمله این عوامل هستند.
می توان در اینجا به این نکته اشاره کرد که معمولا انتخاب روش مذاکره مستقیم یا غیرمستقیم به «بسترهای سیاسی طرفین»، «درجه منازعات و میزان پیچیدگی اختلافات»، «سطح روابط دیپلماتیک مستقیم یا غیرمستقیم» و «ایجاد زمینه برای تحقق مذاکره» بستگی دارد.
اگر چه آنچه که در حال اتفاق است مذاکره غیرمستقیم است، اما می توان به انتخاب روش غیرمستقیم از زاویه مزایا و معایب سخن گفت. در اینجا به برخی از مزایای روش غیرمستقیم اشاره می کنم که خود نشان دهنده دلایل مهم انتخاب روش غیرمستقیم برای این مذاکرات نیز است: «حفظ جایگاه سیاسی و موضگیریهای اعلام شده»، «کاهش فشارهای داخلی ناشی از اصل مذاکره»، «تقلیل حساسیت های رسانه ای»، «ایجاد فضای انعطاف پذیر در فرایند مذاکره» و «ارزیابی طرفین از فرایند ادامه مذاکره».
البته همانگونه که قبلا نیز اشاره شد، این روش دارای معایبی است از جمله: «عدم ایجاد اعتمادسازی نسبی فیما بین»، «کاهش کارائی، سرعت و نتیجه گیری»، «امکان پذیری دخالت غیرواقعی میانجیگری ها» و «سود تفاهم ایجاد شده در رمزگشایی پیام ها».
لذا بنظر می رسد که در شرایط کنونی علیرغم همه معایب مذاکرات غیرمستقیم، این شیوه از مذاکرات برای مراحل مقدماتی زیانهای کمتری را به دنبال دارد. اگر چه بهنظر می رسد که دولت ترامپ در این مذاکرات در صدد این است که مذاکرات غیرمستقیم به نحو غیرمحسوس به بن بست برسد تا مرحله بعدی مورد توجه آن یعنی مذاکرات مستقیم تحقق یابد که به عنوان یک دست آورد مهم برای دولت ترامپ تلقی خواهد شد.
پایان پیام
#حسن_بشیر #مذاکره_غیرمستقیم #ایران
