تعریف گفتمان از دیدگاه پاتریک شاراودو (Patrick Charaudeau)
«گفتمان کنشی ارتباطی است که در یک موقعیت نهادی خاص، با اهداف مشخص و قراردادهای معنایی تولید میشود.»
توضیح
- گفتمان صرفاً به مجموعهای از جملات یا یک متن زبانی خاص محدود نمیشود.
- گفتمان باید در چارچوب یک مشکل/مسأله ارتباطی تعریف شود.
- گفتمان، زبان در حال عمل است (زبان کاربردی) که در یک موقعیت ارتباطی مشخص صورت میگیرد که توسط کنشگران اجتماعی با اهداف و محدودیتهای خاصی تولید میشود.
- شاراودو این رویکرد را “تحلیل گفتمان ارتباطی” مینامد.
- “تحلیل گفتمان ارتباطی” پیوندی تنگاتنگ بین تحلیل محتوا و تحلیل نشانهشناختی دستگاههای اجتماعی و نهادی ارتباط انسانی برقرار میکند و در حقیقت “تحلیل نشانهمعناشناسی” (Semantic sign analysis) یا “تحلیل نشانهکاربردشناختی” (Pragmatic sign analysis) است.
مفاهیم بنیادی دیدگاه شاراودو
دیدگاه نظری شاراودو بر چند مفهوم بنیادی استوار است که در اینجا به مهمترین آنها اشاره میشود:
۱. قرارداد ارتباطی
- مهمترین مفهوم دیدگاه گفتمانی شاراودو است.
- قرارداد ارتباطی مجموعهای از شرایط و محدودیتهایی است که در یک کنش ارتباطی در چارچوب آنها تحقق مییابد.
- قرارداد مزبور، یک قرارداد نانوشته است، اما در تولید این کنش یک امر الزامآور است.
- این قرارداد تعیینکننده این است که کنشگران ارتباطی (گوینده و شنونده) با توجه به موقعیت، هویت و نقشهایی که دارند، چه انتظاراتی از یکدیگر داشته و بر اساس آن چه نوع گفتاری را مجاز و مناسب میدانند (مثال: تفاوت قرارداد ارتباطی در یک مصاحبه تلویزیونی با یک گفتگوی دوستانه).
۲. تمایز بین موقعیت ارتباطی و استراتژیهای گفتمانی
- محدودیتهای موقعیتی: ویژگیهای ثابت و از پیش تعیینشده موقعیت ارتباطی را تشکیل میدهند که چارچوب اصلی کنش هستند (مانند هویت افراد، اهداف تعامل و شرایط فیزیکی موقعیت).
- استراتژیهای گفتمانی: کنشگران به دلیل ویژگیهای ثابتِ موقعیت، از آزادی عمل نسبی برخوردارند اما تلاش میکنند به محدودیتها پایبند باشند. آنها از استراتژیهایی مثل “انتخابهای زبانی”، “لحن بیان” و “شیوههای اقناع” برای رسیدن به اهداف خود استفاده میکنند.
۳. رویکرد بینارشتهای متمرکز
شاراودو بر لزوم همکاری بین رشتهها تأکید میکند، اما به دنبال رویکردی است که در آن رشتههای مختلف بر اساس یک پرسش مشخص، بهطور جدی و عمیق با یکدیگر تعامل داشته باشند.
تمایز میان سه مفهوم: موقعیت ارتباطی، ژانرهای گفتمانی و استراتژیهای گفتمانی
شاراودو معتقد است که این سه مفهوم درهمتنیده هستند و چارچوب تحلیل را تکمیل میکنند:
- موقعیت ارتباطی: بستر کنش ارتباطی را فراهم میکند.
- ژانرهای گفتمانی: (مانند گفتگوهای علمی، سرمقاله روزنامهها، مناظرات انتخاباتی و غیره) الگوهای نسبتاً پایدار و ثابت از گفتارها هستند که در درون یک موقعیت ارتباطی شکل میگیرند.
- استراتژیهای گفتمانی: روشها و شیوههای انعطافپذیری هستند که کنشگران برای نیل به مقاصد خود در چارچوب یک ژانر خاص به کار میگیرند.
منبع:
Charaudeau, P. (2009). Discourse and communication. Cambridge Scholars Publishing.
