درسهایی در تحلیل گفتمان (7)
7-تعریف گفتمان از دیدگاه پاتریک شاراودو (Patrick Charaudeau)
«گفتمان کنشی ارتباطی است که در یک موقعیت نهادی خاص، با اهداف مشخص و قراردادهای معنایی تولید میشود.»
توضیح
- گفتمان صرفاً به مجموعهای از جملات یا یک متن زبانی خاص محدود نمیشود.
- گفتمان باید در چارچوب یک مشکل/مسأله ارتباطی تعریف شود.
- گفتمان، زبان در حال عمل است (زبان کاربردی) که در یک موقعیت ارتباطی مشخص صورت می گیرد که توسط کنشگران اجتماعی با اهداف و محدودیتهای خاصی تولید میشود.
- شاراودو این رویکرد را “تحلیل گفتمان ارتباطی” مینامد.
- “تحلیل گفتمان ارتباطی” پیوندی تنگاتنگ بین تحلیل محتوا و تحلیل نشانهشناختی دستگاههای اجتماعی و نهادی ارتباط انسانی برقرار میکند و در حقیقت “تحلیل نشانهمعناشناسی“ (Semantic sign analysis) یا “تحلیل نشانهکاربردشناختی“ (Pragmatic sign analysis) است.
مفاهیم بنیادی دیدگاه شاراودو
دیدگاه نظری شاراودو بر چند مفهوم بنیادی استوار است که در اینجا فقط به مهمترین این مفاهیم اشاره میشود:
- قرارداد ارتباطی
- مهمترین مفهوم دیدگاه گفتمانی شاراودو است.
- قرارداد ارتباطی مجموعه ای از شرایط و محدویت هایی است که در یک کنش ارتباطی در چارچوب آنها تحقق می یابد.
- قرارداد مزبور، یک قراداد نانوشته است، اما در تولید این کنش یک امر الزام آور است.
- این قرارداد تعیین کننده این است که کنشگران ارتباطی (گوینده (منبع) و شنونده (مخاطب/کاربر)) با توجه به موقعیت، هویت و نقش هایی که دارند، چه انتظاراتی از یکدیگر داشته و بر اساس آن چه نوع گفتاری را مجاز و مناسب این موقعیت و هویت می دانند. (مثال: تفاوت قراداد ارتباطی در یک مصاحبه تلویزیونی با یک گفتگوی دوستانه)
- تمایز بین موقعیت ارتباطی و استراتژیهای گفتمانی
- محدودیتهای موقعیتی (Situational constraints):
ویژگیهای ثابت و از پیش تعیینشده موقعیت ارتباطی را تشکیل می دهند که چارچوب اصلی کنش را تشکیل می دهند. این ویژگی ها مانند “هویت افراد“، “اهداف تعامل“ و “شرایط مختلف فیزیکی موقعیت“ هستند.
- استراتژیهای گفتمانی (Discursive strategies):
کنشگران قرارداد ارتباطی عملا به دلیل ویژگی های ثابت، از آزادی عمل نسبی برای دستیابی به اهداف برخوردار هستند، اما تلاش می کنند که به این محدودیت ها پایبند باشند (نوعی اجبار اخلاقی). به همین دلیل تلاش می کنند از استراتژی های گفتمانی مانند “انتخاب های زبانی”، “لحن بیان”، “شیوه های اقناع و متقاعدسازی” یا “تاثیرگذاری” بخوبی استفاده کنند.
- رویکرد بینارشتهای متمرکز (Focused interdisciplinary approach)
شاراودو بر لزوم همکاری بین رشته ها در تحلیل پدیده های ارتباطی تاکید می کند. اما تلاش می کند که یک رویکرد متمرکز را در این زمینه تبیین کند که میان رشته های مختلف بر اساس پرسش مشخص، این رشته ها با همدیگر بطور جدی و عمیق و اثرگذار تعامل داشته باشند.
- تمایز میان سه مفهوم: موقعیت ارتباطی، ژانرهای گفتمانی و استراتژیهای گفتمانی
شاراودو معتقد است که این سه مفهوم با یکدیگر درهمتنیده هستند و چارچوب تحلیل را تکمیل می کنند.
- موقعیت ارتباطی: “بستر کنش ارتباطی” را فراهم میکند.
- ژانرهای گفتمانی: (مانند گفتگوهای علمی، سرمقاله روزنامه ها، مناظرات انتخاباتی و غیره) الگوهای نسبتاً پایدار و ثابت از گفتارها هستند که در درون یک موقعیت ارتباطی شکل می گیرند.
- استراتژیهای گفتمانی: روشها و شیوه های گفتمانی انعطافپذیری هستند که کنشگران در موقعیت ارتباطی برای نیل به مقاصد خود در چارچوب یک ژانر خاص به کار می گیرند، تا به اهداف خود برسند.
منبع
Charaudeau, P. (2009). Discourse and communication. Cambridge Scholars Publishing
