درسهایی در تحلیل گفتمان؛ دیدگاه استادان ایرانی (12)

درسهایی در تحلیل گفتمان؛ دیدگاه استادان ایرانی (12)

12- تعریف گفتمان از دیدگاه دکتر سید علی اصغر سلطانی

معرفی

دکتر سید علی‌اصغر سلطانی — استاد، زبان‌شناس و نویسنده ایرانی است که در دانشگاه باقرالعلوم (ع) قم مشغول هستند.

وی متولد سال ۱۳۴۷ در آمل می باشند . بیش از دو دهه در حوزه زبان‌شناسی، تحلیل گفتمان، نگارش علمی و آموزش‌ مهارت‌های پژوهشی فعالیت های گسترده ای داشته اند.

ایشان دکترای زبان‌شناسی خود را از دانشگاه علامه طباطبایی دریافت کرده اند.

سوابق اجرایی ایشان به شرح زیر است:
۱۳۹1-۱۳۹7، رئیس دانشکده زبانهای خارجی، دانشگاه باقرالعلوم، قم.
۱۳۹۰-۱۳۹۱، مدیر گروه زبان انگلیسی، دانشگاه باقرالعلوم، قم.
۱۳۷۶-۱۳۸۵، رئیس مرکز زبانهای خارجی، دانشگاه باقرالعلوم، قم.
۱۳۷۵-۱۳۷۶، مدیر گروه زبان انگلیسی، دانشگاه باقرالعلوم، قم.
۱۳۷۵ تاکنون، عضو هیات علمی، گروه زبان انگلیسی، دانشگاه باقرالعلوم، قم.

(سایت دانشگاه باقرالعلوم-ع-)

فعالیت‌های دانشگاهی

در دانشگاه‌های مختلف کشور (از جمله دانشگاه تهران، دانشگاه شهید بهشتی و دانشگاه الزهرا) درس‌های مرتبط با تحلیل گفتمان، نشانه‌شناسی، و روش‌های پژوهش را تدریس کرده است.
علاوه بر تدریس، دوره‌ها و کارگاه‌های آموزشی متعددی مخصوص دانشجویان تحصیلات تکمیلی و استادان در زمینه نگارش علمی و دانشگاهی برگزار کرده است.

حوزه‌های پژوهشی دکتر سلطانی:

تمرکز اصلی پژوهش‌های او در حوزه‌های زیر بوده است:

تحلیل گفتمان، به‌خصوص در زمینه رسانه‌ها، متون دینی و فرهنگ.
نشانه‌شناسی (Semiotics) و کاربرد آن در تحلیل فیلم و متون فرهنگی.
نگارش علمی و دانشگاهی؛ ترویج مهارت‌های نگارش به‌عنوان بخشی از تحقیق علمی.

برخی از آثار منتشرشده ایشان عبارتند از:

قدرت، گفتمان و زبان
موضوع: سازوکارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی ایران.
منتشرشده توسط نشر نی در سال ۱۳۸۳.
اصول و روش نگارش دانشگاهی
درباره مهارت‌های اساسی نگارش علمی و دانشگاهی.
نگارش دانشگاهی: پاراگراف‌نویسی
اثر آموزشی در زمینه نوشتن پاراگراف‌های آکادمیک.
نگارش دانشگاهی: مقاله‌نویسی
راهنمای نگارش مقالات علمی.
نگارش دانشگاهی: پژوهش‌نویسی

تعریف گفتمان:

تلقی از «گفتمان»:

در آثار دکتر سلطانی، گفتمان صرفاً «متن» یا «گفتار» نیست، بلکه:

یک نظام معنایی-اجتماعی است
در بستر قدرت، ایدئولوژی و ساختارهای اجتماعی شکل می‌گیرد.
به تولید و بازتولید واقعیت اجتماعی کمک می‌کند.
گفتمان‌ها «واقعیت» را بازنمایی نمی‌کنند، بلکه آن را می‌سازند.
معنا امری سیال و منازعه‌برانگیز است.
هر گفتمان در پی تثبیت معنای خاصی است.

این دیدگاه همسو با سنت‌های پساساختارگرا (به‌ویژه فوکو و لاکلاو و موفه) است که گفتمان را «سازنده واقعیت» می‌دانند، نه فقط بازتاب کننده آن .

تأکید بر رویکرد انتقادی (Critical Discourse Analysis)

یکی از محورهای اصلی کار سلطانی، تحلیل گفتمان انتقادی است. به‌ویژه:

رسانه‌ها را بازنمایی‌کننده‌ی جانبدارانه واقعیت می‌داند (تاثیر ایدئولوژی در گفتمان).
نشان می‌دهد چگونه گفتمان‌ها به نفع قدرت‌های خاص شکل می‌گیرند. (تاثیر قدرت بر شکل گیری گفتمان)
وی بر بررسی عناصر زیر در گفتمان تأکید دارد:
واژگان و نشانه‌ها
چارچوب‌بندی (framing)
حذف و برجسته‌سازی معنا

استفاده از نظریه لاکلائو و موفه

سلطانی در بسیاری از آثار خود از نظریه گفتمان ارنستو لاکلائو و شانتال موفه بهره می‌گیرد:

مفاهیم کلیدی در رویکرد او:

دال‌های مرکزی (nodal points)
مفصل‌بندی (articulation)
هژمونی
زنجیره هم‌ارزی

وی در برخی از نوشته ها نشان می‌دهد چگونه دال‌هایی مانند «آزادی»، «لذت» یا «تجربه» به‌عنوان محور گفتمان عمل می‌کنند .

توسعه رویکرد «نشانه‌شناسی گفتمانی»

یکی از نوآوری‌های مهم سلطانی: ترکیب نشانه‌شناسی با تحلیل گفتمان است.

در این چارچوب:

متن فقط زبانی نیست، بلکه شامل تصویر، روایت، و نشانه‌های فرهنگی است.
معنا از طریق شبکه‌ای از نشانه‌ها تولید می‌شود.
تحلیل باید چندلایه باشد (زبانی، تصویری، فرهنگی)

تاکید بر قدرت در گفتمان:

در روش گفتمانی سلطانی، گفتمان به‌طور ذاتی با قدرت پیوند دارد:

گفتمان‌ها ابزار اعمال و بازتولید قدرت هستند.
رسانه‌ها نقش کلیدی در طبیعی‌سازی ایدئولوژی‌ها دارند.
برخی معناها «هژمونیک» شده و سایر معناها به حاشیه رانده می‌شوند.

البته باید در اینجا تاکید کرد که این نگاه نزدیک به تحلیل گفتمان انتقادی، به‌ویژه رویکرد نورمن فرکلاف است.

تحلیل گفتمان در حوزه فرهنگ و جامعه:

در آثار جامعه‌شناختی او مفاهیمی مانند: زن، ازدواج و هویت نقش مهمی دارند.

جمع بندی دیدگاه دکتر سلطانی در مورد گفتمان:

در رویکرد سلطانی، «گفتمان» یک سازه صرفاً زبانی نیست، بلکه نظامی از معناست که در تعامل با قدرت، ایدئولوژی و ساختارهای اجتماعی شکل می‌گیرد. این تعریف تحت تأثیر اندیشه‌های میشل فوکو و نیز نظریه گفتمان ارنستو لاکلائو و شانتال موفه قرار دارد.
گفتمان شبکه‌ای از معناست که در بستر قدرت و ایدئولوژی شکل می‌گیرد و با استفاده از نشانه‌ها، واقعیت اجتماعی را می‌سازد و بازتولید می‌کند.
گفتمان نظامی از مفصل‌بندی‌های معنایی است که در بستر قدرت و ایدئولوژی شکل گرفته و از طریق نشانه‌های زبانی و غیرزبانی، به تولید، تثبیت و چالش معنا در جامعه می‌پردازد.
گفتمان نظامی از معانی و نشانه‌ها است که فراتر از زبان ساده عمل می‌کند و ساختارهای اجتماعی و سیاسی را شکل می‌دهد.
این نظام معنایی نه صرفاً در متن‌های زبانی بلکه در حوزه جامعه، سیاست و سوژه‌ها اثرگذار است.
نظریه گفتمان باید بخش‌های فلسفی، اجتماعی و زبانی را با هم ترکیب کند.
تحلیل گفتمان صرفاً با ابزارهای زبانی (مانند تحلیل سنتی متن‌ها) یا صرفاً با رویکرد کلان قدرت و جامعه موفق نیست؛ این دو باید در یک چارچوب یکپارچه قرار گیرند.

رویکرد حوزه‌های نوشته های دکتر سلطانی:

کارهای سلطانی عمدتاً در این حوزه‌هاست:

رسانه و ارتباطات، سیاست و ایدئولوژی، فرهنگ و هویت و سینما و روایت می باشد.

تعریف و رویکرد سلطانی درباره تحلیل گفتمان:

در نگاه سلطانی، تحلیل گفتمان نه فقط یک روش، بلکه مبتنی بر یک نظریه گسترده در فهم زبان، معنا و قدرت اجتماعی است. او برای متمایز کردن تحلیل گفتمان به مثابه نظریه و به مثابه روش، تلاش می‌کند مبانی مختلف این رویکرد را در کتاب های مختلف و مقالات گوناگون خود شناسایی و نقد کند.
برای فهم یک گفتمان سیاسی ـ اجتماعی کافی نیست ما صرفاً واژگان یا ساختارهای متن را تحلیل کنیم، بلکه باید آن را در شبکه‌ای از نظام‌های گفتمانی رقیب قرار دهیم و بدانیم کدام معنا برجسته شده و کدام حاشیه‌رانده شده است.

روش کلی سلطانی در تحلیل گفتمان انتقادی:

اگر چه دکتر سلطانی از روشهای موجود در تحلیل گفتمان انتقادی استفاده می کنند، ولی روش وی دارای ویژگی های زیر نیز هست.

انتخاب متن/پدیده ارتباطی (رسانه، فیلم، متن اجتماعی)
شناسایی دال‌های کلیدی
تحلیل روابط معنایی و تقابلی
کشف مفروضات پنهان (ideological assumptions)
تبیین پیوند با قدرت و ساختار اجتماعی

بنابراین، می توان گفت روش دکتر سلطانی یک روش ترکیبی از:

تحلیل گفتمان انتقادی
نظریه لاکلاو و موفه
نشانه‌شناسی

مراحل روش تحلیل گفتمان انتقادی سلطانی:

خلاصه مراحل روش تحلیل گفتمان سلطانی

تعیین مسئله و حوزه گفتمان: شامل:
تعیین مسئله و حوزه گفتمان: شناسایی پرسش تحقیق
تعیین محدودیت‌ها و داده‌ها: مشخص کردن حوزه سیاسی/اجتماعی
جمع‌آوری داده‌های گفتمانی (داده‌های رسانه‌ای و شبکه‌های اجتماعی): شامل:
داده‌های رسانه‌ای و شبکه‌های اجتماعی
گفتارها (سخنرانی، مناظره)
تحلیل سطح متن و زبان (تحلیل برجسته‌سازی و حاشیه‌رانى): شامل:
شناسایی واژگان کلیدی
بررسی ساختار جمله و سبک نوشتاری
تعیین عناصر برجسته و حاشیه‌ای
تحلیل نظم‌های گفتمانی: شامل:
شناسایی نظام‌های معانی رقیب
بررسی ارتباط متقابل گفتمان‌ها
بکارگیری زبان شناسی نقش گرا
تحلیل زمینه اجتماعی و قدرت: شامل:
نقش نهادها، سیاست و قدرت در گفتمان
بررسی ایدئولوژی و ارزش‌های اجتماعی
بکارگیری تحلیل تاریخی-اجتماعی و فلسفی
تحلیل تاریخی-اجتماعی و فلسفی: شامل:
ترکیب تحلیل متن، نظم گفتمانی و زمینه
ارتباط با نظریه‌های فرکلاف، فوکو، ون دایک
تشریح نقاط برجسته‌سازی و حاشیه‌رانى
توضیح نظم گفتمانی غالب و رقیب
نتیجه گیری و پیشنهادات: شامل:
تلفیق تحلیل‌ها و تدوین یافته‌ها
ارائه نتایج در چارچوب نظریه گفتمان
– ارائه توصیه برای پژوهش‌های آینده

جمع بندی:

سلطانی تلاش کرده است تحلیل گفتمان را به عنوان روشی کاربردی در پژوهش‌های زبان، متن و رسانه معرفی کند و با تاکید بر اصول رتوریک و ساختارهای زبانی، مهارت‌های نوشتن و تحقیق را تقویت نماید.

روش اساسی سلطانی در تحلیل گفتمان: رویکرد نشانه‌شناسی گفتمانی

یکی از ویژگی‌های مهم روش تحلیل گفتمان سلطانی، که با روش تحلیل گفتمان انتقادی که در بالا ذکر شد متفاوت است، تلفیق تحلیل گفتمان با نشانه‌شناسی است. در حقیقت روش اساسی سلطانی در تحلیل گفتمان همین روش نشانه شناسی گفتمانی است که مراحل آن بطور خلاصه تبیین می شوند:

متن شامل: زبان، تصویر، روایت و معنا در یک نظام چندوجهی (multimodal) تولید می‌شود. بنابراین تحلیل گفتمان با رویکرد نشانه شناسی باید همزمان سطوح مختلف نشانه‌ای را نیز بررسی کند.

روش مزبور دارای مراحل زیر است:

مرحله 1: انتخاب corpus

متن رسانه‌ای، فیلم، گفتار سیاسی و…

مرحله 2: استخراج دال‌های کلیدی

شناسایی مفاهیم محوری

مرحله 3: تحلیل روابط معنایی

هم‌ارزی‌ها و تقابل‌ها

مرحله 4: کشف مفروضات ایدئولوژیک

معانی پنهان و طبیعی‌شده

مرحله 5: تحلیل قدرت و هژمونی

چه گفتمانی غالب است و چرا؟

تعیین سطوح تحلیل

این روش در سه سطح عمل می‌کند:

سطح متنی: واژگان، استعاره‌ها، نشانه‌ها
سطح گفتمانی: ساختار معنا و مفصل‌بندی
سطح اجتماعی: قدرت، ایدئولوژی، زمینه فرهنگی

کاربردهای روش تحلیل گفتمان نشانه شناسی سلطانی:

این روش برای تحلیل موارد زیر مناسب است:

گفتمان رسانه‌ای
گفتمان سیاسی
بازنمایی هویت (زن، جوان، دین)
تحلیل فیلم و محصولات فرهنگی

رویکرد سلطانی در مقایسه با رویکردهای کلاسیک تحلیل گفتمان:

۱. نورمن فرکلاف (تحلیل گفتمان انتقادی)

فرکلاف گفتمان را در سه سطح متن، رویداد گفتمانی و شیوه‌های اجتماعی آن تحلیل می‌کند (ساختار، تولید/مصرف متن، و زمینه فرهنگی – اجتماعی).
سلطانی تحلیل فرکلاف را در چارچوب انتقادی مفید می‌داند چون ابزارهایی برای بررسی نقش قدرت و ایدئولوژی در متون ارائه می‌کند، اما معتقد است که این رویکرد باید با مبانی فلسفی و اجتماعی “نظریه‌های گفتمان” تلفیق شود تا تحلیل عمیق‌تر شود.

بنابراین، می توان گفت نقد اصلی سلطانی بر فرکلاف:

رویکرد فرکلاف بیشتر روش‌شناسانه و زبانی است، در حالی که نظریه گفتمان باید به “ساختارهای کلان اجتماعی – فلسفی” نیز توجه کند.

۲. میشل فوکو (تحلیل گفتمان فلسفی/قدرت)

فوکو گفتمان را در نسبت با قدرت، حقیقت و نهادهای اجتماعی تحلیل می‌کند، به‌گونه‌ای که گفتمان‌ها نظام‌های حقیقت و قدرت را تولید می‌کنند.
سلطانی از این دیدگاه استقبال می‌کند و آن را نقطه عزیمت نظری مهم می‌داند، اما معتقد است فوکو ابزار مشخص برای تحلیل “متن” در معنای زبانی ارائه نمی‌دهد.

بنابراین، می توان گفت نقد سلطانی بر فوکو چنین است:

فوکو در تحلیل گفتمان در سطح فلسفی و تاریخی عمیق عمل می کند، اما برای انجام تحلیل‌های اجرایی‌پذیر زبانی در متن‌ها، ما نیازمند ابزارهای عملی‌تر داریم.

۳. ون دایک (رویکرد اجتماعی – شناختی)

ون دایک گفتمان را با تأکید بر ابعاد شناختی و اجتماعی، به‌ویژه نحوۀ بازنمایی قدرت و ایدئولوژی در گفتارها، مورد مطالعه قرار می‌دهد.
سلطانی این رویکرد را ارزشمند می‌داند و در نوشته های خود مورد توجه قرار می دهد، زیرا پیوند میان ساخت‌های ذهنی (Cognition)، متن و ساختارهای اجتماعی را در تحلیل گفتمان برجسته می‌کند.

وی علیرغم این موضوع، همچنان بر این باور است که باید رویکرد ون دایک را در چارچوب فلسفی ـ کلان‌تر از تحلیل زبانی/روان‌شناختی قرار داد تا بتوان تحلیل گفتمان را در حوزه‌های سیاسی و اجتماعی پیچیده‌تر به‌کار گرفت.

نمودار مقایسه تطبیقی رویکرد سلطانی با فوکو، فرکلاف و ون دایک:

برای خلاصه کردن رویکرد سلطانی در مقایسه با فرکلاف (سطوح متن/رویداد/جامعه)، فوکو (قدرت و حقیقت) و ون دایک (شناخت اجتماعی و بازنمایی‌ها) نمودار زیر ترسیم می شود.