درسهایی در تحلیل گفتمان؛ دیدگاه استادان ایرانی (9)

تعریف گفتمان از دیدگاه دکتر محمدرضا تاجیک

معرفی

«محمدرضا تاجیک (متولد ۱۳۳۷ در تهران) استاد دانشگاه، نویسنده، مترجم و فعال سیاسی اصلاح‌طلب است. او دکترای «تحلیل گفتمان در سیاست» را از دانشگاه اسکس انگلستان دریافت کرده و از سال ۱۳۷۴ در دانشگاه شهید بهشتی و دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران تدریس می‌کند.

محمدرضا تاجیک در دوران ریاست‌جمهوری سید محمد خاتمی (۱۳۷۶ تا ۱۳۸۴) مشاور رئیس‌جمهور و رئیس «مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری» بود. او مؤلف بیش از سی جلد کتاب و ده‌ها مقاله است.» (ویکی‌پدیا)

تعریف گفتمان

«یک گفتمان مجموعه‌ی نامتجانس و غیر متباین است.» (تاجیک، ۱۳۸۳: ۲۴)

• «در متن و بطن این حرکت [گفتمانی] تجدید نظر طلبانه و شالوده‌شکنانه پسامارکسیستی، مقوله‌ای به نام «گفتمان» نهفته است.» (تاجیک، ۱۳۸۳: ۳۷)
• «ما این «کلیت» را که در درون خود هم عنصر زبانی و هم فرازبانی را شامل می‌شود، گفتمان می‌نامیم.» (تاجیک، ۱۳۸۳: ۳۸)
• «مجموعه نظام‌مند روابط، دقیقاً همان چیزی است که ما آن را گفتمان می‌نامیم.» (تاجیک، ۱۳۸۳: ۳۹)
• «یک گفتمان چیزی است که چیز دیگر را تولید می‌کند، و نه چیزی که «در خود»، «از خود» و «برای خود» وجود یافته و می‌تواند به گونه‌ای منفک و بریده از همه چیز مورد تحلیل واقع شود.» (تاجیک، ۱۳۸۳: ۱۴)
• «همان گونه که هیچ گفتمان عمومی و سازواره‌ای وجود ندارد، و آن چه موجود است مجموعه‌ای از گفتمان‌های متفاوت است که با یکدیگر یک تشکل گفتمانی را شکل داده‌اند. هیچ گفتمان اجتماعی و سیاسی نمی‌تواند کاملاً عمومی و یگانه باشد.» (تاجیک، ۱۳۸۳: ۲۴)

دال‌های اساسی تعریف گفتمان از دیدگاه تاجیک

• مجموعه‌ی نامتجانس و غیر متباین
• تجدید نظر طلبانه و شالوده‌شکنانه پسامارکسیستی
• کلیتی که در درون خود هم عنصر زبانی و هم فرازبانی را شامل می‌شود.
• مجموعه نظام‌مند روابط
• گفتمان چیزی است که چیز دیگر را تولید می‌کند
• هیچ گفتمان اجتماعی و سیاسی نمی‌تواند کاملاً عمومی و یگانه

منبع

تاجیک، محمدرضا (۱۳۸۳). گفتمان، پادگفتمان و سیاست، چاپ اول، تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعۀ علوم انسانی.