درسهایی در تحلیل گفتمان؛ دیدگاه استادان ایرانی (11)
11- تعریف گفتمان از دیدگاه دکتر یارمحمدی
معرفی
آقای دکتر لطف الله یارمحمدی عضو پیوسته فرهنگستان علوم، زبانشناس برجسته کشور و استاد پیشکسوت دانشگاه شیراز در سن 88 سالگی دار فانی را وداع گفت.
دکتر لطف الله یارمحمدی در اول مرداد 1312 در فراهان به دنیا آمد. در سال 1337 از دانشسرای عالی مدرک کارشناسی زبان انگلیسی گرفت و در سال 1339 مدرک کارشناسی ارشد زبان و ادبیات انگلیسی را از دانشگاه ایندیانا آمریکا اخذ کرد. دکتر لطف الله یارمحمدی در سال 1343 به اخذ درجه دکتری تخصصی زبانشناسی از دانشگاه ایندیانا نائل آمد. وی زبان شناس، استاد بازنشسته دانشگاه شیراز و عضو پیوسته فرهنگستان علوم بود.
یارمحمدی در سال ۱۳۹۰ برگزیده جایزه علمی «علامه طباطبایی» بنیاد ملی نخبگان شد. از آثار او میتوان به «ارتباطات از منظر گفتمانشناسی انتقادی»، «گفتمانشناسی رایج و انتقادی»، «فرهنگ بسامدی کامپیوتری زبان فارسی»، «بررسی مقابلهای زبان فارسی و انگلیسی»، «فرهنگنامه موضوعی توصیفی علوم انسانی، گفتمانشناسی، جامعهشناسی زبان، روانشناسی و عصبشناسی زبان» و … اشاره کرد. (سایت کانون زبان ایران)
استاد دکتر لطف الله یارمحمدی عضو پیوسته فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران بود و در سال های متمادی عضویت در فرهنگستان علاوه بر چندین دوره ریاست شاخه زبانشناسی، طرح های پژوهشی دقیق اجرا و سمینارهای موفقی در خصوص مسائل مختلف زبانشناسی برپا کرد. فرهنگنامه موضوعی توصیفی علوم انسانی از جمله طرح های پژوهشی بود که به همت آقای دکتر یارمحمدی و همکاران ایشان در گروه علوم انسانی فرهنگستان اجرا شد و بصورت کتاب تدوین و منتشر شد.
از آثار شادروان آقای دکتر لطف الله یارمحمدی می توان به کتاب های: «ارتباطات از منظر گفتمان شناسی انتقادی»، لطفالله یارمحمدی، تهران: هرمس؛ «مبانی زبانشناسی: درسنامه دوره کاردانی و کارشناسی آموزش زبان و ادبیات فارسی»، لطفالله یارمحمدی، کوروش صفوی، احمد سمیعی، تهران: انتشارات مدرسه، ۱۳۸۷؛ Basic Persian for speakers of other languages، لطفالله یارمحمدی، فیروز صدیقی، شیراز: انتشارات نوید شیراز، ۱۳۸۵؛ «گفتمان شناسی رایج و انتقادی»، لطفالله یارمحمدی، تهران: انتشارات هرمس، ۱۳۸۳؛ «تجزیه و تحلیل مقابلهای صوتی زبان انگلیسی و فارسی: درسنامهای در بررسی صوت شناسی کاربردی»، لطفالله یارمحمدی، شیراز: انتشارات دانشگاه شیراز، ۱۳۸۳؛ «فرهنگنامه موضوعی توصیفی علوم انسانی، گفتمانشناسی، جامعهشناسی زبان، روانشناسی و عصبشناسی زبان»، لطفالله یارمحمدی، رضا نیلی پور، تهران: انتشارات فرزانه مهر، ۱۳۸۲؛ پژوهشی در صوتشناسی فارسی جدید: آهنگ و ویژگی های وابسته، جلیل توحیدی، لطفالله یارمحمدی (مترجم)، محمدرضا پرهیزگار (مترجم)، تهران: سمت، ۱۳۹۰؛ بررسی مقابلهای ساخت جمله فارسی و انگلیسی (رشته مترجمی زبان انگلیسی)، لطفالله یارمحمدی، تهران: دانشگاه پیام نور؛ آموزش تلفظ انگلیسی در قالب صوتشناسی گشتاری، لطفالله یارمحمدی و غلامرضا پوراعتدال، تهران: سمت؛ بررسی مقابلهای زبان فارسی و انگلیسی: واژگان، آواشناسی و نحو، لطفالله یارمحمدی، تهران: دانشگاه پیام نورر؛ درآمدی به آواشناسی، لطفالله یارمحمدی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی؛ آموزش مواد به بزرگسالان، لطفالله یارمحمدی؛ فرهنگ بسامدی کامپیوتری زبان فارسی، لطفالله یارمحمدی؛ بررسی مسائل دستوری و واژگانی زبان فارسی اشاره کرد.
همچنین کتاب درآمدی بر استعاره های مفهومی از جمله کتاب هایی است که حاصل برگزاری نشست های شاخه زبان شناسی فرهنگستان علوم است و به قلم آقایان دکتر لطف الله یارمحمدی، دکتر رضا داوری اردکانی، دکتر رضا نیلی پور نگاشته شده و توسط انتشارات هرمس به چاپ رسیده است.
دکتر لطف الله یارمحمدی امروز دوشنیه 25 مرداد 1400 در سن 88 سالگی پس از تحمل یک دوره بیماری دار فانی را وداع گفت. (سایت فرهنگستان علوم).
تعریف گفتمان و تحلیل گفتمان:
1-«گفتمان به تلازم گفته (Utterance) با کارکرد اجتماعی (Social Practice) یا معنایی آن تعبیر شده است.» (یارمحمدی، 1379 و 1380).
2-«یارمحمدی (1372: 197-199) در مقاله دوازدهم که یک مصاحبه است در تعریف گفتمان و متن میگوید، تحلیل گفتمان و متن به شاخهای از زبانشناسی جدید اطلاق میشود که هدف آن توصیف کلام پیوسته معنیدار بالاتر از جمله است. او در مقابل آنهایی که گفتمان را به پیوستگی و متن را به انسجام مربوط میدانند میگوید: گفتمان به «آنچه میخواهیم بیان کنیم و یا «پیام مورد نظر» و متن به «شیوهای که پیام را ادا میکنیم» اطلاق میشود. ارایه پیام به صورت متن تابع سازوکار و ملاحظات بسیاری از طرف گوینده یا نویسنده است.» (آقاگلزاده، 1390: 57)
3-«تحلیل گفتمان عبارت است از تعبیه ساز و کار مناسب و اعمال آن در کشف و تبیین ارتباط گفته (یا متن) با کارکردهای فکری-اجتماعی. طبیعی است که کارکردهای ما از دیدگاه های کلی و جمعی ما سرچشمه می گیرد. این دیدگاه ها نظام مند و سازمان یافته اند و از این جهت به نظام یا ساختار دیدگاه فکری- اجتماعی (Ideological Structure) تعبیر شده اند. دیدگاه فکری-اجتماعی یا ایدئولوژی نیز به مجموعه ای از عقاید، برداشت ها و ارزش های نظام مندی که در یک جامعه یا بخشی از آن ساری و جاری است اطلاق می شود.» (یارمحمدی، 1379)
4-«در تحلیل گفتمان ارتباط بین ساختارهای گفتمانی و دیدگاه های اجتماعی حاکم بر تولید گفتمان بررسی و توصیف و توجیه می شوند. ساختارهای گفتمانی مشخص های زبان شناختی هستند که دیدگاه اجتماعی (یا ایدئولوژی) خاصی را منعکس می نمایند. همه اجزای صوتی، واژگانی و نحوی زبان خواهد ناخواه به نوعی با دیدگاه ویژه ای مرتبط هستند. ولی بعضی از این ساختارها برجستگی بیشتری دارند. » (یارمحمدی و خسروی نیک، : 174)
5-تحلیل گفتمان نه بهعنوان یک شعبهی مستقلِ صرفاً انتقادی، بلکه بهعنوان ادامهی طبیعی – تحلیل جمله → متن → گفتمان تعریف میشود. در این نگاه:
– گفتمان، استفادهی واقعی از زبان در بافت است؛
– تحلیل گفتمان، بررسی رابطهی ساختارهای زبانی با بافت موقعیتی، اجتماعی و فرهنگی است.
رویکرد ایشان از این جهت به مدرسهی “text and discourse” در زبانشناسی کاربردی نزدیک است، تا به مکتبهای فلسفی/ایدئولوژیک.
رویکردهای مهم یارمحمدی در تحیل گفتمان:
1-دکتر یارمحمدی – از مفاهیم کلاسیک تحلیل گفتمان انتقادی (CDA) مثل:
– بازنمایی کنشگران اجتماعی، – ایدئولوژی در زبان، – استراتژیهای انسجام گفتمانی،
– رابطهی قدرت و زبان در تحلیل متون بهره میگیرد؛
– اما در مقام یک زبانشناس، بر دقت توصیفی ساختارهای زبانی و انسجام/ انسجامبخشی متن تاکید پررنگ دارد و از این جهت، به رویکرد متنمحور–ساختارمحور نزدیک است.
2-نقش دکتر یارمحمدی در زبانشناسی آموزش زبان فارسی و دستور پررنگ است. در حوزهی گفتمان، این رویکرد زبان شناسانه در چند جهت نشان میدهد:
– توجه به ساختار گفتمانی کتابهای درسی و متون آموزشی؛
– تحلیل چگونگی بازنمایی مفاهیم فرهنگی، اجتماعی و هویتی در متون درسی؛
– کاربرد مفاهیم تحلیل گفتمان برای نقدِ پنهان برنامهی درسی (مثلاً اینکه چه نوع هویت/نقش اجتماعی برجسته میشود).
3- یارمحمدی بر انسجام و انسجامبخشی و ساختار اطلاعات در گفتمان مانند موارد زیر تاکید می کند:
– انسجام واژگانی و ارجاعی، – ساخت اطلاع (theme–rheme)، – نقش عناصر نحوی در سازماندهی گفتمان، که بهعنوان پایهی فهم گفتمان مطرحاند.
این موضوع نشان میدهد رویکرد او بطور کلی به این شرح است:
– گفتمان را از «سطح جمله به بالا» میبیند،
– وی بهشدت متأثر از نحو و معنیشناسی است (نزدیک به سنتی که از هالیدی و دستور نقشگرا وارد زبانشناسی متن شده است).
4– رویکرد انتقادی گفتمان با تاکید بر قدرت و ایدئولوژی
دکتر یارمحمدی بیشتر با عنوان استاد دستور، معنا و گفتمان شناخته میشود، اما در مقالاتی که (بهواسطهی آثار شاگردان و ارجاعات) به او نسبت داده میشوند، میتوان این عناصر را نیز مشاهده کرد:
– بررسی بازنمایی گروهها و کنشگران اجتماعی در متون رسانهای/آموزشی؛
– توجه به اینکه گزینشهای واژگانی و نحوی چگونه به پنهان کردن / طبیعی جلوه دادن ایدئولوژی کمک میکند؛
– استفاده از مفاهیم حذف، برجستهسازی، عامسازی، نامگذاری، برچسبگذاری و… که معمولاً در سنت ونلیوون و وندایک بهکار میروند.
اینها نشان میدهد که رویکرد یارمحمدی در تحلیل گفتمان، کاملاً بیطرف و صرفاً ساختارمحور هم نیست؛ بلکه در سطحی، با تحلیل گفتمان انتقادی (CDA) همپوشانی دارد.
5- یارمحمدی در تحلیل گفتمان، رویکردی زبانشناختی–کاربردی دارد. در این زمینه دارای این رویکردها است:
– گفتمان را امتداد طبیعی تحلیل متن و جمله میبیند؛
– روی انسجام، ساخت اطلاع و رابطهی ساختارهای زبانی با بافت اجتماعی/فرهنگی تاکید میکند؛
– در مواردی، بهویژه در تحلیل متون آموزشی و فرهنگی، از مفاهیم تحلیل گفتمان انتقادی (با الهام از وندایک، فیرکلاف، ونلیوون و…) بهره میگیرد.
دالها و محورهای اساسی گفتمان و تحلیل گفتمان از دیدگاه یارمحمدی:
- گفتمان نه مفهومی انتزاعی یا صرفاً اجتماعی، بلکه تداوم طبیعی زبان در بافت واقعی استفاده است.
- گفتمان برای او سطحی فراتر از جمله است که معنا در آن از طریق پیوند جملهها و رابطهی آنها با موقعیت ارتباطی و اجتماعی شکل میگیرد.
- گفتمان «مصرف زبان در موقعیت واقعی ارتباطی» است. (کتاب زبانشناسی عمومی،۱۳۹۳)
- وی معتقد است: تحلیل گفتمان باید به بررسی تعامل عناصر نحوی، معنایی و کاربردی در شکلگیری معنا بپردازد. این تعریف نشاندهندهی رویکردی زبانشناختی–کاربردی است، نه صرفاً جامعهشناختی یا فلسفی.
- از محورهای اصلی در رویکرد یارمحمدی، توجه به انسجام (cohesion) و پیوستگی معنایی (coherence) در گفتمان است. او معتقد است رابطهی جزءهای متن با یکدیگر و با مقاصد گوینده، بنیان اصلی شکلگیری گفتمان است. (یارمحمدی، ۱۳۹۷، ص. ۴۵–۴۸)
- تحلیل گفتمان انتقادی میتواند در شناخت نحوهی بازنمایی قدرت و ایدئولوژی در زبان فارسی مؤثر باشد.
- وی با الهام از اندیشههای وندایک و ونلیوون، گفتمان را عرصهای برای بازتولید قدرت ارتباطی و اجتماعی میداند، اما همزمان بر ضرورت دقت توصیفی ساختارهای زبانی در چنین تحلیلی تأکید دارد. بدین معنا که تحلیل انتقادی نمیتواند از شناخت دقیق واحدهای نحوی، واژگانی و بافتی جدا باشد.
- از نظر یارمحمدی گفتمان آموزشی نه تنها ابزاری برای آموزش زبان، بلکه وسیلهای برای انتقال ارزشهای فرهنگی و ایدئولوژیک جامعه است. به همین دلیل در تحلیل این نوع متون، باید رابطهی زبان، ایدئولوژی و قدرت بهصورت توصیفی–انتقادی بررسی شود.
- به مفهوم «ساخت اطلاع» (information structure) و «نقش جمله در گفتمان» اهمیت زیادی قائل است.
- وی با تأثیر از دستور نقشگرای هالیدی، به تفاوت میان موضوع (theme) و اطلاعاتی که درباره موضوع داده می شود (rheme) در جمله پرداخته و نشان میدهد که چگونگی توزیع اطلاعات در متن، جهتگیری گفتمان را مشخص میکند (یارمحمدی، ۱۳۹۷، ص. ۷۲–۷۵).
- هر گفتمان شبکهای از روابط اطلاعاتی است که معنا را از طریق ترتیب و انتخاب نحوی و واژگانی سازمان میدهد.
روش تحلیل گفتمان از منظر یارمحمدی:
در این روش، گفتمان از سه سطح بررسی میشود:
- سطح نحوی و ساختاری: بررسی روابط ارجاعی، حذف، تکرار و ترتیب جملهها.
- سطح معنایی و کاربردی: نقش انتخابهای واژگانی و معنایی در انتقال مقصود گوینده.
- سطح اجتماعی و فرهنگی: تأثیر بافت موقعیتی و نقشهای اجتماعی در شکلدهی معنا.
این روش، گفتمان را هم از نظر زبانی و هم از نظر اجتماعی قابل تحلیل میداند، بدون آنکه یکی بر دیگری غلبه مطلق پیدا کند.
جمعبندی
رویکرد دکتر لطفالله یارمحمدی در تحلیل گفتمان را میتوان در چهار اصل خلاصه کرد:
- گفتمان، ادامهی طبیعی ساخت زبان در بافت ارتباطی است.
- تحلیل گفتمان باید بر پایهی انسجام و پیوستگی زبانی و معنایی صورت گیرد.
- رویکرد او میان توصیف زبانی و تحلیل انتقادی تعادل برقرار میکند؛ یعنی هم ساختار را میبیند و هم ایدئولوژی پنهان در آن را.
- در آموزش زبان فارسی، گفتمان ابزار انتقال معنا و ارزشهای فرهنگی تلقی میشود.
از این دیدگاه، گفتمان نه صرفاً گفتار یا متن، بلکه فرایند زندهی معناسازی در جامعهی زبانی است؛ و زبانشناسی، با مطالعهی دقیق ساختار و بافت، قادر به درک سازوکارهای قدرت و معنا در آن خواهد بود.
منابع
آقاگلزاده، فردوس (1390) تحلیل گفتمان انتقادی، چاپ دوم، تهران: شرکت انتشارات علمیو فرهنگی.
یارمحمدی، لطف الله (1383). گفتمان شناسی رایج و انتقادی، تهران: هرمس.
یارمحمدی، لطف الله؛ خسروی نیک، مجید (1380). شیوه ای در تحلیل گفتمان و بررسی دیدگاه های فکری-اجتماعی، نامه فرهنگ، زمستان، 1380، صص 173-181.
یارمحمدی، لطفالله (۱۳۹۳). زبانشناسی عمومی. تهران: سمت.
یارمحمدی، لطفالله (۱۳۹۷). ساختار متن و گفتمان در زبان فارسی، شیراز: انتشارات دانشگاه شیراز.
یارمحمدی، لطفالله (۱۳۹۹). «تحلیل گفتمان و کاربردشناسی زبان.» نشریه زبانشناسی کاربردی، ۱۲(۴)، ۱–۲۰.
فایل مقالات دکتر یارمحمدی
یارمحمدی-ارتباطات از منظر گفتمان شناسی
یارمحمدی-اموزش زبان فارسی در جهان امروز
یارمحمدی-بررسی رباعیات خیام از منظر گفتمان شناسی انتقادی
یارمحمدی-بررسی مقابله ای ارجاع صریح
یارمحمدی-بررسی وضعیت علم زبان شناسی در ایران
یارمحمدی-رهنمودهای به کار رفته در کلاسهای دانشگاه
یارمحمدی-کتابشناسی گزیده ترجمه و واژه شناسی
یارمحمدی-کتابنامه فرهنگ نامه های موضوعی
یارمحمدی-مقایسه تحلیل گفتمان انتقادی داستان های کوتاه
یارمحمدی-مناسب زبان-فکر–رفتار اجتماعی
